Tweerichtingsverkeer

naar rechtsZe geven je goed verstaanbaar en helder de juiste informatie op het juiste moment. Je begrijpt de boodschap. Waarom klinken de automatische stemmen uit de luidsprekers in het OV, van navigatieapparatuur, apps, voorlees- en vertaalprogramma’s dan vaak zo gekunsteld?

De woordcombinatie “naar rechts” wordt door de stem van een navigatiesysteem regelmatig gebruikt. Als jij diezelfde woordjes uitspreek klinkt dat, afhankelijk van de context, telkens nét even anders. Spreek de volgende zinnetjes maar eens duidelijk en hardop (!) uit. Luister intussen wat er met “naar rechts” gebeurt:
• ga naar rechts
• ga naar links, en daarna naar rechts
Je hoort in het tweede zinnetje de melodielijn opeens iets omlaag gaan (of bij sommigen juist nog sterker omhoog). En dan:
• rijdt de rotonde op en ga dan naar rechts
• ga naar rechts en daarna nog eens naar rechts
Bij de ene zin gaat “naar rechts” iets omlaag, Bij de volgende “naar rechts” gaat de stem dramatischer omhoog (vgl. met de allereerste). Bij de laatste “naar rechts” klinken de lettergrepen laag en op dezelfde hoogte. Vijf verschillende intonaties binnen vier vergelijkbare (categorie instructie van richting) zinnen! Subtiel beweegt je stem de melodielijn van twee lettergrepen omhoog en omlaag, blijft op één toon of verspringt juist van toon. De manier waarop verschilt ook nog eens per spreker.

Stel je eens voor hoe je “naar rechts” in een andere betekeniscontext zou uitspreken (vlak voor een dreigende botsing met een muur of tijdens een politiek debat). Een woord of zin kan meerdere betekenissen dragen. Om te laten horen wat je bedoelt breng je betekenisnuances aan. Dat doe je via intonatie. Onbewust, ‘ingegeven’ door je taalgevoel, je kennis, je intenties en je missie. Vrijwel terloops voorzie je je woorden en zinnen van intonatiepatronen en daarmee gepaard gaande subtiele bijbetekenissen.

Sarcasme, relativering, ondeugd of dwang worden hoorbaar doordat je automatisch de ‘pedalen’ toon, volume en tempo bedient. Je preciseert er je boodschap mee of voorziet deze van humor of ernst. Afhankelijk van de context heb je de keuze uit een keur aan intonatiepatronen. Je gebruikt er één om de ‘juiste’ betekenis en lading aan te brengen. Uiteindelijke doel: je boodschap zó overbrengen dat de luisteraar begrijpt wat jij bedoelt.

naar rechts uitgangHet zal nog wel even duren voordat spraaksynthese techniek en voorgeprogrammeerde spraak een stadium bereiken waarin zij ‘natuurlijke’ intonatie produceren. Het is een eindeloze taak om het aantal juiste intonatiepatronen in te spreken en toe te passen, of om een systeem te ontwikkelen dat gesproken taal net zo laat klinken als een mens van vlees en bloed. Als systeem slaagt het er doorgaans wel in om het doel (begrijpen wat er wordt bedoeld) te bereiken. Als spreker moet je evalueren in hoeverre je gebruik maakt van je mogelijkheden en of die voldoende zijn om je doel te bereiken. Als je je boodschap richting wilt geven, maak dan gerust actief gebruik van de pedalen om te horen wat je teweegbrengt.

Advertenties

Van Grafstemming naar Afstemming

RIP StemDe laatste jaren zie je het steeds vaker: stem en spraak van acteurs op het toneel worden electronisch versterkt. Meestal met behulp van zendermicrofoons.

Ik ben daar op tegen. En echt niet omdat ik het zo’n vreselijk gezicht vind: die kleine hengeltjes langs de kaaklijn, die extra opsmuk in de vorm van een ‘pareltje’ op het voorhoofd. De foeilelijke ‘huidskleurneutrale’ pleisters in de hals, op de wang of het voorhoofd. Afleiden doet het wel, ja: “Gesneden bij het scheren? Handicap? Security?”

To be or not to be

Wat me echter wezenlijk stoort is het gemis aan “echt geluid”. Echte beleving.

Ik vind het altijd spannend om naar het theater te gaan: met levende acteurs die mij levend toespreken. Persoonlijk en direct. De dingen in het theater gebeuren écht. Ik kan van tevoren nooit voorspellen hóe echt, maar het voelt aan als een belevenis. Als ik dat té eng vind, ga ik zo ver mogelijk achter in de zaal zitten, om wat afstand te creëren. Of juist wat dichterbij, als ik meer risico wil lopen.

Hoorspel

Tegenwoordig zorgt geluidsversterking voor dat afstandelijke effect – of ik het nu wil of niet. Het versterkte geluid komt tussen de acteurs onderling en tussen de acteurs en mij in te staan. De teksten van de spelers komen uit de richting van een geluidsbox of, in het gunstigste geval van “goed uitgevoerde techniek”: uit het midden van het toneel. Het geluid komt in ieder geval niet meer bij de speler vandaan. Als ik mijn ogen sluit, bevind ik mij in een hoorspel.

Desoriëntatie

Daar blijft het niet bij. Meestal bewégen acteurs zich over het toneel. Electronisch versterkt geluid beweegt echter niet mee… het blijft uit dezelfde richting komen. Voor iemand als ik, die gewend is ‘op zijn oren af te gaan’ is dat verwarrend. Ik zie iets anders dan wat ik hoor. Een speler loopt van rechts naar links. Ik geloof mijn ogen niet: de speler beweegt, maar mijn oren vertellen me dat de acteur niet van plaats is veranderd. Ik raak gedesoriënteerd.

Vervreemding

Als er een acteur verborgen is in bed of achter een kastdeur, pilaar of bankstel kan ik onmogelijk vaststellen waar deze persoon zich bevindt. Dat ik niet kan horen waar iemand is of waar iemand vandaan komt (bewegingsgeschiedenis of -verhaal) heeft een vervreemdend effect op me. Ik hoor iemand spreken, in het midden of uit een box, maar moet links, rechts, boven, achter me kijken waar hij of zij zich bevindt… Opeens zwaait er een been boven een leuning uit. Ah. Dáár dus.

Beste professionele, vakkundige, getalenteerde, jonge, ervaren acteur

Hoe is het voor je om je prachtige en kundige stem te moeten inbinden, om ‘gebalanceerd’ over te moeten komen via de microfoon? Hoe is het om rekening te moeten houden met je manier van bewegen, om geen storende contactgeluiden te veroorzaken? En wat vind je ervan dat je niet meer kan afstemmen met je publiek, niet meer zelf kunt bepalen hoe krachtig of indringend je over wilt komen bij het publiek, niet meer met de ruimte in het theater kunt spelen? Zou je je regisseur willen vertellen dat je je vakmanschap niet inlevert voor een microfoon?

Hooggeëerd publiek

Wilt u naar een enorm breedbeeldscherm kijken waarop poppetjes hun bewegingen precies laten passen bij het geluid dat uit de boxen komt? Wenst u wellicht ook nog te kunnen zappen, terug- of vooruitspoelen, pauzeren en/of opnemen? Of wilt u gegrepen worden, iets beleven, gechoqueerd of geëmotioneerd het theater verlaten? Laat het weten en houdt het theater op haar beurt een spiegel voor.

Voorkeuze

Ik selecteer vanaf nu vooraf bij welke voorstellingen de spelers persoonlijk met mij wensen te communiceren en bij welke zij kiezen voor bemiddeling via microfoons. Alleen de eerste vorm van theater kan nog op mijn bezoek rekenen. Ik zoek de confrontatie met acteurs die onversterkt met adem, stem, spraak en beweging werken aan de vormgeving van hun rol en daarmee een sterke aanwezigheid op het toneel. Levend theater, dus.

Evolutie

Wellicht moeten we eerst nog een fase gaan meemaken waarin het ‘unplugged’ acteren opeens als “bon-ton” ervaren gaat worden voordat de excellerende “homo vocalis” weer opnieuw erkend en ingezet gaat worden in de Nederlandse theaters.

Het is niet te hopen dat voor die tijd deze kunst definitief ten grave wordt gedragen, en daarmee de kennis om tot deze kunst te komen – daarvoor ligt zij mij te na aan het hart.

Aanmoedigen is Zilver, Juichen is Goud

Uitslagen van sportwedstrijden zijn vaak moeilijk te voorspellen. Wel is 100% zeker dat er zal gejuicht worden.

Juichen. Wat is dat eigenlijk?

Juichen!!!Iedereen die een stem heeft kan het. Stemverheffing, zonder tussenkomst van gedachten over de inhoud. Juichen gebeurt op een speciaal moment en komt als een verrassing, als een cadeautje – je kunt niet voorspellen wanneer er precies gejuicht gaat worden. Juichen heeft een speciale aanleiding nodig, juichen is een gevolg van een gebeurtenis die de juichende mens vreugde brengt. Voor supporters is dat meestal: een doelpunt.
doelpunt -> juichen

Oergeluid

Een doelpunt mondt tijdens een voetbalwedstrijd letterlijk uit in een collectief voortgebracht oergeluid. Dat geluid laat zich niet keurig definiëren via vastgelegde patronen in toon(hoogte) volume(sterkte) of betekenis. Juichen = chaos; het start over het algemeen plotseling – een sterke emotie leidt tot een vocale eruptie van stemgeluid. Juichen is een nogal primitieve expressievorm; het is één van de weinige uitingsvormen waarbij men zich straffeloos kan laten gaan.
gebeurtenis -> emotie -> juichen

Oorzaak en gevolg

Om de scoringskansen te vergroten worden spelers door het betrokken publiek aangemoedigd. Achter aanmoedigen schuilt – in tegenstelling tot juichen – een plan en een doel.
Een belangrijk verschil met juichen is, dat er verbale vaardigheden bij nodig zijn – voor aanmoedigen dient te worden overgestapt op tekst. Die kan bestaan uit losse woorden (Hup, hup!), uitroepen (“Kom op! Naar voren!), of hele zinnen die een tip, suggestie of beloning kunnen bevatten (goed gedaan, jochie!).
De articulatie laat bij het aanmoedigen weliswaar nogal eens te wensen over, maar van primitieve expressie is geen sprake meer.
Voor aanmoedigen gebruikt men ook het uit de Engelse taal afgeleide woord ‘supporten’. ‘To support’ betekent: ondersteunen. Degene die aanmoedigt is een ‘supporter’. Aanmoedigen is gericht op prestatie. Aan juichen gaat doorgaans een prestatie vooraf.
aanmoedigen -> presteren -> gebeurtenis -> juichen.

Euforie en dysforie

Juichen en aanmoedigen kennen ook tegenhangers.
Voor juichen is dat: de zucht. De zucht is een geluid van teleurstelling, verslagenheid en ontgoocheling. Met de zucht verlaten alle spanning en adem het lichaam van de supporter. De zucht begint met een stemgeluid dat klinkt als luide klacht en dat daarna oplost in een ruisende ademtocht. Bij de verzuchting “Aaahhhhh…” sterft het geluid al snel weg.
Bij juichen leidt de energie van de emotie tot krachtig geluid maken, opspringen uitstrekken van het lichaam. Bij de zucht lekt de energie weg en zijgt de supporter verstillend ineen tot een futloos wrak.
gebeurtenis -> emotie -> zucht
Aanmoedigen kent ook een negatief expressieve tegenhanger: protesteren. Protesteren kan qua inhoud uiteenlopen van ‘boe’-geroep tot het luidkeels uiten van tegenwerpingen, ontkenningen, bedreigingen, verwensingen en vloeken.
gebeurtenis -> emotie -> protest

To support or not to support…

Begrijpelijkerwijs is het veel van een supporter gevraagd om op momenten van grote teleurstelling over te gaan tot stevig supporten van de falende partij. Ook voor de spelers is het mentale dal op een dergelijk moment diep. Zeker wanneer spelers en supporters van de tegenpartij luid juichend hun succes vieren. Juist op zo’n moment zouden supporters hun titel eer aan kunnen doen. Daarvoor is echter een bijna bovennatuurlijke inspanning nodig… De zucht en bijbehorende effecten moeten worden omgezet in een krachtige, verbale support. Waar deze omslag lukt, staat de ware supporter op. Of dat lukt, blijft altijd de vraag…
zucht/protest -> nadenken -> aanmoediging
Juichen overkómt een supporter, aanmoedigen moet worden gedáán. Wanneer een supporter bewust bij zichzelf ingrijpt na een teleurstelling (zelfsupport)  en de spelers al aanmoedigend tot een hoger prestatieniveau brengt, volgt als beloning de gouden kans om lekker primitief te kunnen juichen!
zucht/protest -> nadenken -> aanmoedigen -> presteren -> gebeurtenis -> emotie -> juichen

Je Stem verraadt je (niet)

Mijn stem verraadde mij....?Als je liegt, niet meent wat je zegt of niet staat voor wat je zegt is de kans groot dat familie of vrienden je dóór hebben. Als je ze vraagt hoe ze wisten dat je loog, grapte of twijfelde, loop je kans op de reactie: “Je stem verraadt je”.

Hé?

Hoe kun je nu aan een stem horen dat er aan je boodschap getwijfeld kan worden?

Naast de vaste betekenissen die woorden dragen, voegt een spreker impliciet diepere betekenissen toe. Dat doet hij of zij via subtiele intonatiepatronen. Door met toon en volume kleine bewegingen in de spraak te maken onstaan variaties in zinsmelodie of klemtoonplaatsing. Dat doet een spreker niet bewust. Veranderende emoties, conditie en dynamiek van een spreker zijn voldoende om de stem in beweging te krijgen. En het is nu juist de stem die binnen de spraak verantwoordelijk is voor toon- en volumevariaties.

Het gevolg is, dat door deze variaties in stemgebruik ook variaties in betekenis plaatsvinden. De meer subtiele betekenisgeving die op deze manier ontstaat wordt door familie en vrienden feilloos ‘opgepikt’. Met als gevolg dat ze niet alleen op de ‘koude betekenis’ van je woorden reageren, maar ook op de onderliggende betekenis die er mee wordt prijsgegeven.

Mensen die jou goed kennen, zien hiermee over het algemeen bevestigd wat ze allang van je weten – je houdt ze écht niet voor de gek met je woorden. Als het goed is ben je voor je vrienden en familie allang ‘een open boek’. Je stem kan je (leugens, grapjes, onzekerheid) dus eigenlijk niet verraden.

Je stem geeft je alleen maar bloot. Het verraad moet je bij jezelf zoeken…