Kaakval – deel 3

Tongval

In dit derde en laatste deel van de serie ‘Kaakval’ bespreek ik de tongval. Je hoort soms dat iemand anders klinkt of praat dan je gewend bent. En soms kun je daaraan ook horen waar die persoon vandaan komt. Tenminste, als je het accent van de spreker kunt koppelen aan een plek of cultuur. Waar komt dat verschil in tongval vandaan? Ligt dat alleen aan de tong, of zijn er meer factoren die maken dat je kunt horen waar iemands wieg heeft gestaan?

Definitie

Het woord ‘tongval’ kan op verschillende manieren worden gedefinieerd*:

1) Accent 2) Dialect 3) Idioom 4) Karakteristieke uitspraak 5) Plaatselijke spreekwijze 6) Spraak 7) Streektaal 8) Taal 9) Taaltje 10) Taalvariant 11) Tongslag 12) Uitspraak

Heeft een (spreek)taal verschillende dialecten of is ieder dialect een taal op zich? Is een dialect een taal of een taaltje? De discussie over de grens tussen taal en dialect vind ik minder interessant dan de tongval zelf: accenten analyseren, veranderen of aanleren. Het raden naar iemands oorspronkelijke taal, dialect, cultuur of geboortegrond levert vaak interessante gesprekken op! In dit artikel stel ik voor het gemak ‘dialect’ gelijk aan ‘taal’.

Podcasttip: “Het dialectenbureau” van Prof. Marc van Oostendorp is een hele leuke, levendige en leerzame podcast waarin je o.a. kennis kunt maken met zaken als ’t Uteregse Leesplankie en het regio songfestival.

Vier niveaus

Bij het wisselen van plaats, streek of land is het soms ook nodig om van taal te wisselen. Dat lukt meestal wel, maar er blijft vaak nog een restje uit de oorspronkelijke taal te horen; dat restje liftte mee met de spreker en staat bekend als ‘een accent’. Is de oorspronkelijk gesproken taal stevig verankerd of valt de nieuwe taal moeilijk te behappen dan kan een accent des te sterker bij een spreker te horen zijn. De diepste en tegelijk meest karakteristieke laag waarin een accent verscholen ligt is misschien wel het prosodie niveau: de beweging van stem en spraak die wordt aangestuurd door de taalinhoud. Daarop volgt het grammaticale niveau: grote verschillen in de grammatica zorgen soms voor blijvende sporen in de nieuwe taal. Voor het derde niveau, het lexicale niveau geldt dat sprekers soms woorden uit hun vorige taal meenemen naar de nieuwe. Het best hoorbare accent tenslotte bevindt zich aan de oppervlakte, de meest herkenbare laag: de uitspraak van klanken.

Zangerig spreken of klemtonen verleggen, lidwoorden verwisselen of werkwoorden incorrect verbuigen, zeggen dat we langs elkaar zitten of drijfsijssies voeren, klank’n inslikk’n of ‘ns lakker deur elkoar hoalen…. alle vier niveaus bespreek ik in mijn boek ‘Hoe zal ik het zeggen’.

Variatie

Terug naar de tongval. De klank waarbij je tong(punt) letterlijk van boven naar beneden valt is de ‘l’. Zet je stem AAN, sluit je mondholte voorin/bovenin met je tong af en houdt je stem aan… laat je tong vallen en zet op hetzelfde moment je stem weer UIT.

Sommige klanken hebben meer of minder ruimte, meer of minder tijd of meer of minder gecompliceerde mondstanden nodig. En iedere spreker heeft zo z’n eigen manier om daar mee om te gaan. Als je je kaken op elkaar houdt, heeft je tong weinig beweegruimte; hoe meer je je kaak laat openvallen (en daarmee ook je lippen), hoe grotesker je je tongbewegingen kunt maken. Klinkers krijgen een andere kleur bij meer of minder ruimte. En een tongpunt ‘r’ klinkt anders dan een keel ‘r’, de tong beweegt daarbij hoorbaar op verschillende plekken. En de tong heeft bij een ondertandse ‘s’ een andere positie dan bij een boventandse. Wijzigingen in kaak-, lip en tongstand van dezelfde klank bij verschillende sprekers kunnen kleine klankverschillen opleveren. Tenslotte maakt iedere individuele spreker ook nog allerlei kleine klankvariaties. Onder invloed van omringende klanken kan een klank in een woord kleine uitspraakvariaties vertonen: een ’s’ in ‘los’ klinkt anders dan een ‘s’ in ‘lees’. En om de ‘l’ er nog maar eens bij te pakken: de uitspraakvariatie ervan bij ‘al, el, uil’ en ‘bijl’ kan bij dezelfde spreker groteske vormen aannemen!

Goed

Hoe je de begrippen tongval, accent, dialect of taal ook opvat: het observeren en analyseren van stem en spraak is een boeiende bezigheid. Je uitspraak bepaalt voor een deel hoe je boodschap landt. Wil je een dialect of taal correct leren uitspreken of verstaanbaar spreken zonder je accent te verliezen? Ga aan de slag met mijn boek (Hoofdstuk 5) of maak een afspraak voor een individuele sessie!

 

*Bron: woorden.org – Nederlands woordenboek

www.hoezalikhetzeggen.nl